Atli Harðarson
Borgar sig að vera réttlátur?

Í 2. bók Ríkisins lætur Platon bræður sína þá Glákon og Adeimantos ræða við Sókrates um hvort sé betra hlutskipti að vera réttlátur eða ranglátur, löghlýðinn eða tilbúinn að brjóta af sér þegar tækifæri gefst. Glákon byrjar á að gera grein fyrir algengum skilningi á réttlætinu. Hann segir:

Svo heldur Glákon áfram og segir söguna af Gýgesi og hringnum sem hann fann. Sá hringur hafði þá náttúru að væri steininum snúið inn í lófann varð sá sem hringinn bar ósýnilegur en gat orðið sýnilegur aftur með því að snúa steininum til baka.

Gýges komst upp með að vera ranglátur og þurfti ekki að óttast refsingar, ámæli eða óvinsældir. Hann gat hagað málum svo að enginn sá hann gera neitt annað en það sem talið er réttlátt og lofsvert en beitt ýmsum rangindum til að bæta eigin hag meðan hann var ósýnilegur.

Er það ekki augljóst mál að Gýges, sem er ranglátur og kemst upp með það, hlýtur allt sem hugurinn girnist? Er hlutskipti réttláta mannsins, sem er borinn röngum sökum og því talinn óréttlátur, ekki miklu verra? Við getum svarað báðum þessum spurningum játandi og samt haldið því fram að undir venjulegum kringumstæðum borgi sig að vera réttlátur, því rangindum fylgi sú hætta að upp komist og menn glati vinsældum, virðingu og trausti annarra og verði jafnvel að borga sektir eða fara í fangelsi.

Ef við skiljum réttlætið á þann veg sem Glákon gerir grein fyrir og óttumst ekki refsingu í öðru lífi þá hljótum við að gera ráð fyrir því að mér sé best að búa í samfélagi þar sem aðrir eru réttlátir en ég kemst upp með óréttlæti þegar ég þarf á því að halda eða það er mér í hag að beita því. Næstbesti kosturinn fyrir mig er að aðrir séu réttlátir og ég líka. Verst er fyrir mig að aðrir séu óréttlátir, ljúgi að mér, svíki mig, steli frá mér o.s.frv. Við getum sett möguleikana upp í töflu svona:

	Ég er réttlátur	Ég er óréttlátur
Aðrir eru réttlátir	Næstbest	Best
Aðrir eru óréttlátir	Verst	Næstverst

Samkvæmt þessu er mínum hag best borgið ef ég get treyst því að aðrir séu réttlátir en gripið til óréttlátra aðferða í undantekningartilvikum þegar mjög mikið er í húfi– svo mikið að hagur minn af óréttlætinu meira en bætir sálartjón, samviskubit og annan ama sem af því kann að hljótast. En hvað ef allir hugsa svona? Ef allir vilja hagnast á lygum, svikum, ofbeldi og gripdeildum þá lendum við í reitnum neðst til hægri og það fer illa, ekki bara fyrir mér heldur líka fyrir öllum hinum.

Tökum skattgreiðslur sem dæmi. Fyrir mig er best að allir hinir borgi skatta. Kannski græði ég líka á að borga mína skatta undanbragðalaust því víst er það öfundsvert hlutskipti að vera vammlaus og hjartahreinn. En er samt ekki augljóst að í sumum tilvikum get ég grætt meira á að svindla á skattinum? Hvað ef skattsvik eru eina færa leiðin til að komast hjá að verða gjaldþrota eða missa íbúðina undir hamarinn?

Fyrir samfélagið eða hópinn er best að hver einstaklingur sætti sig við næstbesta kostinn, sem er efst til vinstri í töflunni. En fyrir hvern einstakan er best að aðrir séu réttlátir en hann sjálfur ekki og ef hver einstakur hugsar bara um eigin hag þá fer illa fyrir öllum. Þetta þýðir að takist samfélagi ekki að fá einstaklingana til að sætta sig við næstbesta kostinn þá fer illa fyrir því.

Sé réttlætið skilið á þennan veg verður ekki hjá því komist að gera ráð fyrir togstreitu milli einstaklinganna og samfélagsins. Sá kostur sem er bestur fyrir heildina er ekki bestur fyrir hvern og einn. Platon sætti sig ekki við þessa niðurstöðu. Hann vildi sýna fram á að hagsmunir einstaklingsins og samfélagsins færu saman.

*

Platon áleit að það væri hverjum manni til góðs að vera dygðum prýddur. Í dúr við hefðbundin viðhorf meðal Grikkja talar hann um fjórar höfuðdygðir: hugrekki, visku, hófstillingu, og réttlæti. Víst er betra hlutskipti að vera hugrakkur, vitur og gæta hófs en að vera huglaus og heimsk óhemja. Platon áleit að það sama hlyti að gilda um réttlætið og hinar dygðirnar, það væri manni sjálfum í hag en því fór fjarri að samtímamenn hans væru sammála þessu upp til hópa. Í fyrstu bók Ríkisins er Þrasýmakkos, viðmælandi Sókratesar, til dæmis látinn segja að réttlætið sé annars manns gæði. [4] Í 5. bók Siðfræði Níkomakkosar tekur Aristóteles í sama streng og segir að réttlæti sé eina dygðin sem teljist vera annarra gæði, til góðs fyrir aðra. [5]

Hvaða rök er hægt að færa fyrir skoðun Platons á þessu máli? Hverju geta menn tapað á að vera ranglátir, stela, svíkja, hafa rangt við í viðskiptum eða klekkja á öðrum með lygum og rógi ef alls engin hætta er á að upp komist? Svarið sem hann leggur í munn Sókratesi er tvíþætt. Hann heldur því annars vegar fram að menn bíði tjón á sálu sinni með því að breyta rangt, sálin spillist og verði sjúk. Hins vegar segir hann að eftir dauðann refsi æðri máttarvöld mönnum fyrir allt það illa sem þeir gera í þessu lífi.

Ég ætla ekki að hætta mér út í umræðu um hvað æðri máttarvöld gera við fólk eftir dauðann. En hvað um fyrra svarið? Glata menn andlegu jafnvægi og verða með einhverjum hætti sálsjúkir af því að iðka ranglæti? Vafalaust fer ótti við að upp komist illa með sálarlíf sumra. Aðra kvelur vond samviska. Þess eru líka dæmi að menn reyni að komast hjá því að sjá afleiðingar gerða sinna með sjálfsblekkingu sem spillir á endanum dómgreind þeirra, meingar allt tilfinningalífið og blandar hverja lífsnautn seyrnum keimi.

Allt þetta styður þá kenningu Platons að illvirki geri menn sjúka á sálinni. En það sannar ekki að ranglæti hafi alltaf og æfinlega þessi áhrif á menn. Hvað með þá sem eru nógu æðrulausir og öruggir með sig til að hafa engar áhyggjur af að illvirki þeirra komi þeim í koll; of harðsvíraðir til að fá samviskubit; og svo ánægðir með að gera öðrum illt að þá langar aldrei til að horfa framhjá afleiðingum gerða sinna? Geta slíkir menn ekki sem best farið sínu fram án nokkurs sálarháska? Hefði þessi spurning verið borin undir Platon hefði hann líkast til svarað henni neitandi.

*

Í Ríkinu fjallar Platon í löngu máli um samband réttlætis og farsældar. Þessi umfjöllun hefst í 2. bók þar sem hann gerir grein fyrir því að í hinu fullkomna ríki séu þrjár stéttir: stjórnendur, hermenn og framleiðendur. Allur þorri fólks tilheyrir síðasttöldu stéttinni. Síðar kynnist lesandinn því hvernig stjórnendur og hermenn skulu menntaðir og þjálfaðir svo árum og áratugum skiptir, hvernig þeir skulu lifa saman eins og munkar, eignalausir og án fjölskyldutengsla og þannig hafnir yfir allt hagsmunapot.

Þegar Platon hefur lýst fyrirmyndarríkinu í grófum dráttum lætur hann málpípu sína, Sókrates, segja að borgin sé alfullkomin og þar með bæði vitur og hugrökk, hófstillt og réttlát. [6] Í 4. bók spyr hann svo í hverju þessir kostir ríkisins séu fólgnir og kemst að þeirri niðurstöðu að borgin sé vitur vegna visku stjórnendanna og hugrökk vegna hugrekkis hermannanna. Hófstilling borgarinnar býr hins vegar ekki í einni stétt heldur í eðlilegum samhljómi þeirra og því að hinar æðri stjórni hinum óæðri.

Nú er búið að benda á þrjár af höfuðdygðunum fjórum en réttlætið er enn ófundið. Eftir nokkrar vífilengjur kemst Platon að því að borgin sé réttlát af því að hver stétt sinni sínu hlutverki og seilist ekki inn á verksvið hinna stéttanna. Þetta kann að virðast undarleg kenning. Er réttlæti ekki fólgið í því að enginn sé hafður útundan, allir njóti sannmælis, menn haldi loforð og samninga og þar fram eftir götunum fremur en því að ríghaldið sé í stranga stéttaskiptingu? Jú, en kenning Platons er samt skiljanleg í ljósi þess að það getur verið vatn á myllu óréttlætisins ef stjórnendur reka fyrirtæki og græða peninga sem er í verkahring framleiðenda. Þeir hætta þá að stjórna með hag heildarinnar fyrir augum og fara að beita ríkisvaldinu í þágu eigin hagsmuna. Það má líka ímynda sér að ríkið verði óréttlátt ef framleiðendur (bændur, sjómenn og iðnaðarmenn) temja sér vopnaburð, sem er hlutverk hersins. Þeir geta þá beitt samborgara sína ofbeldi. Reglan um að hver stétt skuli sinna sínum verkum og engum öðrum á meðal annars að tryggja að þeir sem stjórna og geta beitt hervaldi séu hafnir yfir allt hagsmunapot.

Þegar hingað er komið gerir Platon hlé á umfjöllun sinni um stjórnmál og snýr sér að sálfræði. Hvernig þarf hugur manns að vera til að hann geti verið vitur, hugrakkur, hófstilltur og réttlátur með sama hætti og ríkið. Sé hófstilling í því fólgin að hinir óæðri hlýði þeim sem eru æðri og betri og sé réttlætið fólgið í því að hver partur sinni sínu hlutverki þá þarf sálin að skiptast í deildir eða parta með svipuðum hætti og ríkið skiptist í þrjár stéttir. Platon rökstyður því að sálin skiptist í þrennt: skynsemi, skap og langanir. Skynsemin samsvarar stjórnend-unum í fyrirmyndarríkinu, skapið hernum og langanirnar fram-leiðendunum.

Platon gerir nokkra grein fyrir hverjum þætti sálarinnar. Þar kemur fram að hann telur langanirnar vera nokkuð sundurleitt safn. Sumar eru meinlausar og jafnvel nauðsynlegar eins og löngun í mat og drykk og kynmök. Aðrar kváðu hins vegar löglausar og illar og leiða af sér fólskuverk eins og sifjaspell og ofbeldi. Þessar illu hvatir eiga skynsemin og skapið að svæfa en temja hinar og stjórna þeim, því séu langanir í mat, drykk og kynlíf ekki tamdar þá leiða þær til hömluleysis, bólgna út og breytast úr saklausum hvötum í fúlar girndir sem ná öllum völdum í sálinni og gera manninn að þræli sínum.

Hinn besti maður er samkvæmt þessari kenningu Platons eins og hið besta ríki að því leyti að hinn skynsami hluti stjórnar hinum tveim og nýtur aðstoðar skapsins sem samsvarar hernum. Hvatirnar eru tamdar og fá að njóta sín með heilbrigðum hætti í sátt við skynsemina og skapið. Þessi lýsing Platons á hinum besta manni felur ekki aðeins í sér að hann sé fullkominn að réttlæti, visku, hugrekki og hófstillingu heldur líka að hann sé í andlegu jafnvægi.

Með þessu lýkur 4. bók Ríkisins. 5. til 7. bók fjalla svo einkum um stjórnendurna og menntun þeirra. Í 8. bók heldur Platon svo áfram rökfærslu sinni fyrir því að menn tapi á að vera ranglátir jafnvel þó ekki komist upp um þá.

Fáir menn eru algerlega réttlátir og að áliti Platons voru engin ríki réttlát. En þau voru samt ekki öll jafn ranglát. Auk hins besta ríkis gerir hann grein fyrir fjórum tegundum ófullkominnar stjórnskipunar: sæmdarveldi, auðveldi, lýðræði og harðstjórn. Þessa greinargerð er að finna í 8. bók Ríkisins.

Sæmdarveldið samsvarar hinni hermannlegu manngerð sem lætur um of stjórnast af skapi og metnaði og sækist fyrst og fremst eftir sæmd og heiðri. Auðveldið samsvarar manni sem lætur um of stjórnast af löngun í auðæfi. Lýðræðisríki er eins og maður sem gerir öllum hvötum og öllum þrem þáttum sálarinnar jafn hátt undir höfði.

Þegar hvatirnar eru ekki tamdar heldur stjórnlausar þá er stutt í að þær taki öll völd og einstaklingurinn verði algerlega taumlaus og glati allri sjálfstjórn. Þannig áleit Platon að hin lýðræðislega manngerð æli af sér manngerð harðstjórnarinnar með því að einhver ofvaxin hvöt tæki öll völd í sálinni og maðurinn yrði þræll hennar.

Lýsing Platons á manngerð harðstjórnarinnar er ófögur mjög. Harðstjórinn er allra manna aumastur. Hann hefur enga stjórn á eigin lífi heldur er þræll fýsna sinna og á sífelldum flótta undan sannleikanum og hræddur við aðra menn. Hann er ekki bara vondur heldur líka taugaveikluð og vesöl óhemja.

Fyrir frjálslynda fjölhyggjumenn nútímans er lýsing Platons á því hvernig manngerð lýðræðisins umhverfist í manngerð harðstjórnarinnar verðugt umhugsunarefni. Hvað verður um mann sem gerir öllum sínum hneigðum, hvötum og löngunum jafn hátt undir höfði– veitir öllum röddum sem í hug hans kunna að hljóma sama atkvæðisrétt?

Ef ég skil Platon rétt þá álítur hann að skipa megi öllum mönnum á kvarða sem nær frá hinum besta manni til hins versta: Frá manngerð fyrirmyndarríkisins sem er fullkomin að réttlæti og öðrum dygðum og jafnframt andlega heilbrigð og sátt við guði og menn til manngerðar harðstjórans sem er vesöl og fyrirlitleg, sjúk og ósátt við allt og alla.

Við getum nú skilið hvers vegna Platon taldi menn tapa á ranglæti jafnvel þó þeir væru öruggir um að illvirkin mundu aldrei koma þeim í koll; of harðsvíraðir til að fá samviskubit og svo ánægðir með að gera öðrum illt að þá langaði aldrei til að loka augum fyrir afleiðingum gerða sinna. Hann taldi að með því að breyta rangt færðust menn einu skrefi fjær því að vera eins og manngerð fyrirmyndarríkisins og einu skrefi nær manngerð harðstjórans.

*

Kenning Platons um kosti þess að iðka réttlæti nýtur sín ekki nema að litlu leyti í stuttri endursögn. Hún er mikil smíð og fögur enda hefur hún heillað marga. En ætli hún sé sannleikanum samkvæm? Mér virðist sem rök Platons dugi ekki til að sanna hana. Þótt ranglát verk valdi því að gerandanum fari aftur, hann þokist einu hænufeti nær því að verða eins og harðstjórinn og fjær því að verða eins og manngerð fyrirmyndarríkisins, þá útilokar það ekki að venjulegt fólk geti stundum hagnast á illum verkum.

Ef hagnaðurinn af glæp er meira en nógur til að bæta tjónið á sál gerandans borgar sig þá ekki að fremja glæpinn? Hvað ef venjulegur maður getur komið fjölskyldu sinni úr örbirgð í bjargálnir með svikum, þjófnaði eða öðrum ámóta aðferðum, engin hætta er á að upp komist og samviskubit og önnur slík óþægindi sem hann má þola eru smámunir einir hjá öllu því böli sem fátæktin er fyrir hann og hans nánustu? Á hann að setja það fyrir sig að hann verði dálítið verri maður fyrir vikið? Getur hann ekki hugsað sem svo að það sé skárra hlutskipti að vera hænufeti neðar á kvarðanum frá hinum besta manni til harðstjóra og lifa í vellystingum en að vera ögn ofar á kvarðanum og búa við örbirgð? Hvaða svar á Platon við þessu?

Ég held að þessari mótbáru verði tæpast svarað án þess að horfa út fyrir landamæri lífs og dauða. Þetta gerði Platon í 10. bók Ríkisins. Þar lýsir hann hugmyndum sínum um framhaldslíf og endurholdgun. Hann virðist hafa trúað því að hver sál lifi aftur og aftur og milli jarðvista þurfi hún að taka út refsingar fyrir allt sem hún gerði rangt í síðasta lífi. Þessar refsingar áttu að hjálpa sálinni að ná tilgangi sínum sem er að þroskast og verða sem best. Sá sem hefur þessa trú og skoðar lífið frá sjónarhorni eilífðarinnar, honum getur fundist að eitt skref aftur á bak í þroska sé verra en sársauki, fátækt og dauði. En þessa trú rökstyður Platon lítt eða ekki í Ríkinu.

*

Kannski er engin leið að halda því fram að réttlæti borgi sig alltaf og undantekningarlaust nema trúa á framhaldslíf. En hvað ef við höfnum slíkri trú? Hljótum við þá líka að hafna kenningu Platons og skilja réttlætið þeim skilningi sem Glákon lýsti? Kannski. En samt vaknar sú spurning hvað samfélag eða hópur geti gert til að fá einstaklingana til að sætta sig við næstbesta kostinn. Að nokkru marki er hægt að ala fólk upp þannig að það vilji vera réttlátt, heiðarleikinn verði því keppikefli eins og önnur lífsgæði. Þrátt fyrir þetta verða trúlega nokkrir tilbúnir til að grípa til óheiðarlegra aðferða ef mikið er í húfi. Skásta leiðin til að koma í veg fyrir að þeir geri það er að koma hlutunum svo fyrir að það sé sjaldan mikið á því að græða að vera óheiðarlegur.

Í vel siðuðu samfélagi er fólk alið þannig upp að það langi til að vera heiðarlegt og hlutunum svo fyrir komið að oftast sé lítið á því að græða að vera óheiðarlegur.

*

Í 2. bók Siðfræði Níkomakkosar segir Aristóteles:

Í þessum orðum birtist viðhorf þeirra Aristótelesar og Platons lærimeistara hans til ríkisins. Þeir litu svo á að ríkisvald og ríkisstjórn séu óaðskiljanlegur hluti af mannlegu samfélagi og hafi það meginhlutverk að ala menn upp, innræta þeim hugrekki, hófsemi, visku og réttlæti. Þeir töldu líka að án þessa uppeldis gæti enginn maður lifað góðu lífi. Þessir gömlu spekingar þekktu báðir dæmi um valdhafa sem öttu þegnum sínum út í mannskæðar styrjaldir, lögðu á óhóflega skatta og létu almenning sæta afarkostum til þess eins að geta sjálfir veitt sér meiri munað en þeir höfðu gott af. Samt trúðu þeir því að ríkisvaldið sé í eðli sínu gott, hluti af eðlilegri skipan mannlífsins, og að hlutverk þess sé að gera mennina góða.

Þessi trú minnir svolítið á þá skoðun margra nútímamanna að ríkið sé til þess að bæta kjör manna og gera líf þeirra sem auðveldast– pólitíkin eigi umfram allt að þjóna lífsgæðakapphlaupinu. Samt þekkja allir dæmi þess að ríkið geri menn fátækari en þeir ella væru með skattheimtu og ýmiss konar afskiptum af lífsbaráttunni. Vitaskuld er miklu göfugra að keppa að hugrekki, visku, hófsemi og réttlæti en að eltast við efnaleg gæði langt umfram það sem nokkur þörf er á. Að sama skapi er trú þeirra Platons og Aristótelesar merkilegri en sú skoðun sem hér er eignuð nútímamönnum. En er þessi trú rétt?

Eins og við höfum efast um að það borgi sig alltaf að vera heiðarlegur hljótum við líka að efast um að ríkisvaldið geri mennina góða. En þar sem við getum ekki komist af án ríkisvalds þá hljótum við að vilja að þetta vald verki til góðs.

Þó við teljum réttlætið vera annarra gæði getum við samt fylgt Platoni hálfa leið og sagt að þó kenning hans um að menn skaði sjálfa sig æfinlega með því að vera ranglátir sé ekki alveg sannleikanum samkvæm þá ættum við að reyna að haga uppeldi, lagasetningu og samfélagsskipan þannig að hún verði sem sönnust.