Nytjastefna og lögmálshyggja

Siðfræðistefnum eða kenningum er oft skipt í tvo meginflokka sem hér eru kallaðir nytjastefna og lögmálshyggja. Sú síðarnefnda er stundum kölluð réttarstefna. Frægasti talsmaður nytjastefnu er Englendingurinn John Stuart Mill (1806-1873). Þekktasti fulltrúi lögmálshyggju er Þjóðverjinn Immanuel Kant (1724-1804). Stundum er þessum stefnum stillt upp sem einhvers konar andstæðum og þær taldar útiloka hvor aðra. Í því sem á eftir fer verður reynt að sýna fram á að þær bæti hvor aðra upp og það sé þörf á báðum til að gera viðhlítandi grein fyrir siðferði.
    Nytjastefnan gerir ráð fyrir að rétt breytni eigi sér markmið og siðareglur, boð og bönn sem fólki ber að hlýða hafi þann tilgang að þoka heiminum nær þessu markmiði. Nytjastefna er til í ýmsum myndum. Sú algengasta er reglunytjastefna sem segir að menn eigi að fylgja þeim siðum, reglum og venjum sem helst stuðla að markmiði siðferðisins.
    Þessi framsetning er innantóm nema gerð sé grein fyrir markmiðinu og þar með hvað telst til bóta og hvað ekki. Fullgild og nákvæmlega útfærð siðfræðikenning í anda nytjastefnu er tvíþætt. Annars vegar kveður hún á um markmið siðferðisins: hvað er gott og hvað vont, hvað er til bóta og hvað er til ills. Hins vegar segir hún hvernig á að auka það góða og draga úr því illa, hvaða siðareglur og hvers konar siðferðilegt uppeldi og samfélagshættir stuðla helst að markmiðum siðferðsins. Allar siðareglur sem slík kenning viðurkennir má leiða af lýsingu á markmiðinu og vitneskju um hvað þokar lífi manna (eða ástandi heimsins) nær því að falla að þessari lýsingu.
    Jeremy Bentham (1748–1832), sem er einn af helstu upphafsmönnum nytjastefnunnar, taldi að það eina sem er gott í sjálfu sér sé ánægja og það eina sem er illt í sjálfu sér sé kvöl og markmið siðferðisins sé að stuðla að sem mestri ánægju og sem minnstri kvöl meðal þeirra sem heiminn byggja. Nytjastefnumenn seinni tíma hafa yfirleitt talið þessa kenningu Benthams um hið góða heldur einfeldningslega enda er auðvelt að sýna fram á að hún er ekki allur sannleikurinn. Til þess dugar að minna á að hafi illmenni svo mikla ánægju af að pína fólk að hún meira en bæti kvöl fórnarlambanna þá verður heimurinn betri á mælikvarða Benthams ef illmennið fær að fara sínu fram.
    Bentham getur ekki svarað þessum rökum með því að greina milli réttmætrar ánægju og óréttmætrar því þá hlýtur hann að mæla réttmæti á einhvern annan kvarða en nytjakvarðann. Ýmsir hafa haldið því fram að nytjastefnumenn geti ekki búið til mælikvarða á gæði án þess að styðjast við forsendur sem á endanum stangast á við nytjastefnuna. Ég legg ekki dóm á þetta en gef mér rökfærslunnar vegna að nytjastefnumenn geti sett fram sjálfri sér samkvæma kenningu um markmið siðferðisins og hvernig þeim verði helst náð. Við getum til dæmis hugsað okkur að þeir geri viðhlítandi grein fyrir því hvað geri menn hamingjusama og í hverju mannleg hamingja sé fólgin og haldi því síðan fram að markmið siðferðisins sé sem mest hamingja sem flestra.
    Það er umdeilanlegt hvort nytjastefnumenn geta sett fram sjálfri sér samkvæma siðfræðikenningu en svo mikið er víst að enn er ekki komin fram nein kenning um markmið siðferðisins sem allir eru sammála um. Menn vita ekki nógu mikið um sjálfa sig til að geta sett fram endanlegan sannleika um hvernig lífinu verði best lifað. Hina bestu menn greinir til dæmis á um hvort þátttaka í trúarlegu samfélagi sé nauðsynleg forsenda þess að lifa góðu lífi; hvort  frjálsleg viðhorf til kynlífs geri lífið betra eða verra; hvort börnum sé hollara að búa við aga og hljóta stranga tamningu eða vera sjálfráð og læra af eigin reynslu; og hversu mikils skuli meta velferð dýra þegar markmið fyrir mannlegt siðferði er ákvarðað. Þótt ýmislegt sé þegar vitað um hvað stuðlar að góðu mannlífi er líka margt á huldu um hið góða líf og enn meira vantar á að menn viti hvað er til bóta fyrir heiminn sem heild.
    Hugsum okkur nú að allir menn fallist á nytjastefnu og séu sammála um að markmið siðferðis sé sem mest hamingja sem flestra en skiptist í flokka eftir hugmyndum sínum um hamingjuna. Sumir telja enga hamingju mögulega nema í sósíalísku samfélagi. Aðrir álíta hina æðstu hamingju finnast innan klausturveggja þar sem allt snýst um þjónustu við æðri máttarvöld og enn aðrir álíta að enginn verði hamingjusamur nema hann fái að stæla kraftana í samkeppni við aðra menn.
    Nú þurfa þessir ólíku flokkar nytjastefnumanna að hafa ýmisleg samskipti sín á milli, þeir þurfa jafnvel að búa saman í samfélagi með sameiginleg lög og alls konar stofnanir eins og menntakerfi og heilbrigðiskerfi.
    Haldi hver hópur því til streitu að lög, siðareglur og stofnanir eigi að auka hamingjuna svo sem framast má verða þá næst ekkert samkomulag. Nytjastefnumennirnir verða að semja um málamiðlun milli ólíkra hugmynda um hvernig lífi er best að lifa. Þetta samkomulag hlýtur að fela í sér að þeir fallist á reglur sem: Séu samningsaðilar skynsamir og geri þeir sér grein fyrir því að mannkynið er enn að afla sér þekkingar á því hvernig best er að lifa lífinu og slík þekking fáist ekki nema menn fái að prófa ólíkar leiðir þá má ennfremur gera ráð fyrir að reglurnar: Þessar reglur sem nytjastefnumenn hljóta að koma sér saman um eru ekki partur af neinni nákvæmlega útfærðri gerð nytjastefnu. Þær verða ekki leiddar af lýsingu á neinu lokamarkmiði heldur eru þær eins konar friðarsamningur eða sáttargjörð milli ólíkra hugmynda um hið góða líf.
    Meðan menn hafa ekki höndlað endanlegan sannleika um markmið siðferðisins hljóta þeir að fallast á siðareglur sem verða ekki leiddar af neinu slíku lokamarkmiði heldur af viðurkenningu á því að menn þurfa að lifa saman þrátt fyrir ólíkar hugmyndir um hvert lokamarkmiðið er.
*
Fylgismenn lögmálshyggju eru æði sundurleit hjörð. Þeir eiga raunar lítið annað sameiginlegt en að hafna því að nytjastefnan segi allan sannleikann um siðferði manna og álíta að til séu siðareglur sem mönnum ber að hlýða og eru röklega óháðar lýsingu á lokamarkmiði siðferðisins eða því ástandi sem stefna ber að með siðlegri breytni. Siðfræði Kants miðar ekki fyrst og fremst að því að svara spurningum um hverju við eigum að sækjast eftir. Kant hafði meiri áhuga á að skýra hvaða reglum við þurfum að fylgja til að geta komið fram við hvert annað af virðingu og lifað saman í friði þrátt fyrir að við höfum ólíkt gildismat og sækjumst eftir mismunandi gæðum.
    Fái rök mín sem á undan fóru staðist þá hljótum við að ætla að svo lengi sem mannkynið er ekki sammála um tilgang lífsins og hvernig honum verði náð þá hljóti það að búa við siðferði sem er að einhverju leyti af sauðahúsi lögmálshyggjunnar.
    Þetta er hófsöm útgáfa af lögmálshyggju sem flestir nytjastefnumenn ættu að geta fallist á. Þeir gætu meira að segja sagt að óbein nytjarök mæli með því að menn lifi eftir siðareglum sem ekki verða leiddar af neinni lýsingu á endanlegu markmiði siðferðisins. Þessi óbeinu nytjarök gætu verið á þá leið að allar skynsamlegar hugmyndir um gott líf geri ráð fyrir því að ófriður og illindi séu til bölvunar sem og kúgun eða nauðung sem þyrfti að beita til að fá alla til að fallast á einhverja tiltekna greinargerð fyrir hamingjunni, markmiðum siðferðisins eða tilgangi lífsins.
    Ef tveir flokkar nytjastefnumanna með ólíkt gildismat takast á þá geta þeir valið milli þess að láta sverfa til stáls með þeim afleiðingum að líf beggja verði óþolandi eða koma sér saman um að vera ósammála og virða reglur sem tryggja báðum friðhelgi. Það kann sem sagt að vera best fyrir báða að sætta sig við siði og samfélagshætti sem eru hvorki afleiðing af kenningu þeirra um markmið siðferðisins né stuðla beint að því að þessi markmið náist. Samkvæmt þessu ættu skynsamir nytjastefnumenn að fallast á hófstillta lögmálshyggju.
    Raunverulegt siðferði fólks er ofið úr tvenns konar þráðum. Önnur gerðin er reglur, venjur, siðir, viðhorf og viðmið sem má leiða af hugmyndum fólks um farsæld, hamingju eða gott líf. Hin er siðareglur sem mönnum hefur lærst að nauðsynlegt sé að halda í heiðri til að þeir geti búið saman þrátt fyrir misjöfn markmið og ólíkar hugmyndir um hvernig lífinu verði best lifað. Lögmálssinnar segja þetta síðarnefnda vera uppistöðu siðferðisins, hitt bara ívaf. Nytjastefnumenn snúa þessu við. En ef til vill eru báðar gerðirnar jafnmikilvægar.