HSP123
    Um sögu siðfræðinnar

    Í hugmyndum Evrópumanna um lífið og tilveruna og þar með um siðferði, réttvísi, stjórnmál og skyld efni hafa löngum blandast saman trúarlegar hugmyndir frá gyðingum sem við þekkjum einkum úr ritum Biblíunnar og heimspekilegar hugmyndir frá grískum hugsuðum.
        Áhrifa frá Platoni gætir í Nýja Testamentinu (þeim hluta Biblíunnar sem skrifaður var eftir upphaf okkar tímatals og fjallar aðallega um Jesú, líf hans og kenningar) svo ekki er hægt að draga mjög skörp skil milli kristinnar siðfræði og siðfræðikenninga grískra heimspekinga. Það er líka erfitt að alhæfa um siðfræði Biblíunnar. Í henni eru bæði áhersla á hlýðni við reglur (eins og boðorðin 10) og á að gott hugarfar skipti meira máli en reglur um hegðun og breytni. Með nokkurri einföldun má þó segja að Gamla Testamentið (sá hluti Biblíunnar sem skrifaður var fyrir daga Jesú og er helsta trúarrit Gyðinga) leggi fremur mikla áherslu á reglur og boðorð og mikilvægi þess að menn hlýði fyrirmælum guðs en Nýja Testamentið leggi meiri áherslu á hugarfar manna og innræti. Þessi áhersla á hugarfarið kemur einna skýrast fram í Fjallræðunni. Einnig einkennist siðfræði Nýja Testamentisins af áherslu á dygðir eins og hógværð, lítillæti og kærleika.
        Siðfræði grískra heimspekinga er afar margbreytileg. Áhrifamestu hugsuðirnir voru Sókrates (fæddur um 470 f. Kr.), Platon (trúlega fæddur 427 f. Kr.) og Aristóteles (fæddur 384 f. Kr.). Þessir þremenningar fjölluðu allir um sömu siðfræðilegu spurningarnar sem snerust um hvernig menn þurfi að vera til að lifa vel og njóta gæfu, farsældar eða hamingju. Siðfræði þeirra fjallaði mest um hvernig er best fyrir hvern einstakling að haga lífi sínu og allir komust þeir að svipaðri niðurstöðu sem er að dygðir séu lykillinn að lífshamingjunni. Dygðirnar sem Platon lagði mesta áherslu á og síðan eru kallaðar höfuðdygðirnar fjórar eru: hugrekki, hófsemi, viska og réttlæti. Í samræðum Platons um siðfræðileg efni eins og t.d. í Gorgíasi eru færð rök fyrir því að menn sem skortir þessar dygðir geti ekki lifað farsælu lífi. Þar kemur m.a. fram sú skoðun að réttara sé að vorkenna manni en öfunda hann ef hann temur sér óhóf eða aflar sér auðs og valda með ranglátum verkum.
        Eftir daga Sókratesar, Platons og Aristótelesar komu fram ýmsar stefnur í siðfræði. Meðal þeirra áhrifamestu eru Epíkúrismi og Stóuspeki. Epíkúrismi er kenndur við gríska hugsuðinn Epíkúros (fæddur 431 f. Kr.) sem kenndi að siðfræði ætti að snúast um vellíðan og ánægju í þessu lífi. Kenning hans eru að sumu leyti undanfari nytjastefnu á seinni öldum. Stóuspekin er upprunnin hjá grískum manni sem hét Zenon og var uppi um 300 f. Kr. Siðfræði stóumanna snerist um að lifa í samræmi við skynsemina og gera það sem rétt er og bregðast við af stillingu og æðruleysi hvernig sem veröldin veltist. Að sumu leyti er speki stóumanna undanfari réttarstefnu þeirrar sem eignuð er Immanuel Kant.
    *
    Sögu heimspekinnar (og reyndar líka allri sögu Evrópu) er oft skipt í þrjú tímabil:
    • Fornöld sem endar með hruni Rómverska ríkisins á fyrstu áratugum 5. aldar.
    • Miðaldir sem hefjast með hruni Rómverska ríkisins og enda í kringum árið 1500. (Sumir sagnfræðingar álíta miðaldir enda þegar Kólumbus fann Ameríku árið 1492 sumir miða við siðaskiptin þegar Lúther og fleiri gerðu uppreisn gegn valdi páfans á fyrri hluta 16. aldar.)
    • Nýöld sem hófst við lok miðalda og stendur enn.
    *

    Undir lok fornaldar runnu kristin trú og grísk heimspeki saman og úr var kristileg heimspeki. Mikilvægasti heimspekingur kirkjunnar við lok fornaldar og upphaf miðalda var Ágústínus frá Hippó í Norður Afríku (fæddur 354). Hann kenndi kristnum mönnum að meta Platon og fékk þá til að fallast á að ýmislegt megi læra af vitrum heiðingjum. Vegna þess mikla álits sem Ágústínus naut meðal kristinna manna og vegna þess að hann hafði dálæti á ritum Platons varðveittu kristnar menntastofnanir þessi fornu rit og leyfðu að þau væri lesin og lærð. Það er því að nokkru leyti Ágústínusi að þakka að bækur eftir Platon eru enn til. Flest önnur heimspekirit fornaldar eru glötuð. Frá dögum Ágústínusar til loka miðalda var heimspeki Evrópumanna fyrst og fremst kristileg og heimspekingar notuðu rök úr smiðju Platons og fleiri formanna einkum til að rökstyðja kristna trú. Samruni kristni og Platonisma birtist m.a. í því að hugmyndir Platons um höfuðdygðirnar fjórar voru lagaðar að kristnum viðhorfum. Gregorius I. páfi lengdi listann úr fjórum í sjö með því að bæta trú, von og kærleika við hugrekki, hófsemi, visku og réttlæti.

    *

    Á nýöld losnaði um tengsl heimspeki og kristinnar kirkju og fleiri stofnanir en kirkjan fóru að sinna bókagerð og menntun. Á 17. og 18. öld (sem eru ásamt 4. og 5. öld f. Kr. helsta blómaskeið í sögu evrópskrar heimspeki) komu bæði fram siðfræðikenningar sem eru algerlega veraldlegar (þ.e. styðjast ekki við nein trúarleg rök og gera ekki ráð fyrir neinum yfirnáttúrulegum veruleika) og kenningar sem byggja á annarri guðfræði en þeirri sem kirkjan aðhylltist. Meðal helstu frumkvöðla í siðfræði á 17. öld eru:

    • Englendingurinn Thomas Hobbes (fæddur 1588) sem áleit að siðferði væri ekki byggt á fyrirmælum frá Guði heldur samkomulagi milli manna- það væri reglur sem menn hefðu komið sér saman um til að geta lifað í friði og átt gott samstarf.
    • Hollenski gyðingurinn Baruch Spinoza (fæddur 1632) sem áleit að náttúran væri allur veruleikinn og ekki væri til neinn yfirnáttúrulegur veruleiki (og þar með ekki neitt líf eftir dauðann) og að siðferði snerist um að skapa samfélag þar sem allir geta haft það gott.
    • Englendingurinn John Locke (fæddur 1632) sem áleit að allir menn séu jafningjar og að guð hafi gefið þeim öllum rétt til að vera frjálsir. Kenning Lockes um jafnan rétt allra manna til frelsis er undanfari hugmynda margra nútímamanna um mannréttindi og jafnrétti.

    Áhrifa frá Hobbes, Spinoza og Locke gætir enn í umræðum um siðfræði, réttvísi, stjórnmál og skyld efni. Áhrifamestu siðfræðikenningar nýaldar komu þó ekki fram fyrr en á 18. og 19. öld. Hér á eftir er sagt í örstuttu máli frá þrem af helstu siðfræðingum 18. og 19. aldar:

    • Skotinn David Hume (fæddur 1711) taldi að siðferði byggist ekki fyrst og fremst á skynsamlegum rökum eða reglum sem menn geta auðveldlega komið orðum að heldur annars vegar á eðlishvötum (sem eru af svipuðu tagi hjá mönnum og öðrum dýrategundum) og hins vegar á venjum sem hafa mótast í aldanna rás fyrir einskonar náttúruval, þ.e.a.s. vegna þess að samfélög sem tileinkuðu sér þær komust betur af en önnur samfélög. Hume reyndi að skýra siðferði manna á svipaðan hátt og náttúrufræðingar skýra hegðun dýra enda áleit hann (eins og Spinoza á öldinni á undan) að menn séu náttúrufyrirbæri sem hægt er að rannsaka með vísindalegum aðferðum.
    • Þjóðverjinn Immanuel Kant (fæddur 1724) setti kenningar sínar fram að nokkru leyti sem andmæli gegn Hume. Hann áleit að skynsemi og frjáls vilji greini menn frá öðrum náttúrufyrirbærum og við sýnum fólki ekki tilhlýðilega virðingu með því að líta á það sem hver önnur náttúrufyrirbæri sem lúta náttúrufræðilegum lögmálum. Að áliti Kants er siðferði fyrst og fremst afurð skynseminnar og menn breyta rétt með því að láta skynsemina ráða, þ.e. með því að hlýða sjálfir þeim reglum sem eigin skynsemi segir þeim að rétt sé að gildi almennt og yfirleitt í mannlegum samskiptum. Kenning Kants er stundum kölluð réttarstefna og stundum lögmálshyggja.
    • Englendingurinn John Stuart Mill (fæddur 1773) er ásamt Jeremy Bentham (fæddur 1748) helsti upphafsmaður nytjastefnunnar en samkvæmt þeirri stefnu snýst siðferði um að hámarka hamingju (vellíðan, sælu, farsæld) manna og draga sem mest úr óhamingju (þjáningum, vansæld, eymd). Auk þess sem Mill rökstuddi nytjastefnu var hann eindreginn talsmaður jafnréttis (einkum þess að konur fengju sama rétt og karlar) og einstaklingsfrelsis.