Uppruni Útlendinga­stofnunar

Árið 1939 var flugmálastjórinn Agnar Kofoed-Hansen sendur á sumarnámskeið hjá SS-sveitum nasista í Þýskalandi. Hermann Jónasson forsætisráðherra stóð að utanförinni. Í kjölfarið var Agnar skipaður ríkislögreglustjóri og falið að skipuleggja „eftirgrennslanadeild“. Agnar fól Útlendingaeftirlitinu það hlutverk, sem frá árinu 2002 hefur heitið Útlendingastofnun. Í Lesbók Morgunblaðsins er nú spurt hvort Agnar hafi njósnað fyrir Þjóðverja í stríðinu. Um leið er vert að spyrja: skýra nasískar rætur Útlendingastofnunar stefnu hennar enn í dag?

Agnar Kofoed-Hansen, ríkislögreglustjóri

Verðandi lögreglustjóri sendur á námskeið hjá SS-sveitum 1939

„Ég bíð nú eftir því að gögn um OSS, (Overseas secret service) leyniþjónustu forseta Bandaríkjanna, verði opnuð á amerískum skjalasöfnum. Þá kemur í ljós hvort Agnar lögreglustjóri var einfaldur eða tvöfaldur leyniþjónustumaður (agent or double agent) sem slapp undan hefndaraðgerðum þýskra nasista eftir 1956,“ skrifar Guðbrandur Jónsson í Lesbók Morgunblaðsins í gær, laugardag, 28. mars 2009.

Agnar lögreglustjóri þessarar frásagnar var Agnar Kofoed-Hansen, síðar mikilsvirtur fyrir frumkvöðlastarf í flugmálum. Við stríðslok 1945 kom upp mál sem virðist raunar hafa fjarað út jafnharðan aftur – en þann 14. desember 1945 er þessi fyrirsögn á forsíðu Þjóðviljans: „Hermann Jónasson sendi Agnar Kofoed-Hansen til Þýzkalands til að læra aðferðir af nazistalögreglu Himmlers“. Undirfyrirsögnin segir: „Einar Olgeirsson krefst víðtækrar rannsóknar á starfsemi nazista hér á landi árin fyrir heimsstyrjöldina“.

Finnur Jónsson dómsmálaráðherra hafði þá upplýst um þetta mál, sem hafði ríkt leynd yfir fram yfir stríðslok, að Hermann Jónasson forsætisráðherra hefði „sent Agnar Kofoed-Hansen til Þýzkalands, sumarið áður en Agnar varð lögreglustjóri í Reykjavík, til að læra lögregluaðferðir af nazistalögreglu blóðhundsins Heinrichs Himmlers,“ eins og Þjóðviljinn orðar það. „Er upplýst í skýrslu þessari að Agnar hefur verið talinn gestur þýzku lögreglunnar, átt viðræður við háttsetta yfirmenn hennar, og ferðast um landið með kunnum nazistaleiðtoga, yfirstormsveitarforingja Daluege í þessum erindum.“

Margt var til að vekja furðu Þjóðviljans í þessu máli, og má vekja furðu enn. Með skýrslunni kom í ljós að Agnar var sendur til náms hjá SS-sveitunum 19. júní 1939, þegar hann var enn flugmálastjóri, en hann var skipaður lögreglustjóri um áramótin þar á eftir, þegar stríðið er hafið.

Frásögn Þjóðviljans

„Var Agnar í Kaupmannahöfn sumarmánuðina 1939 og vann hjá ríkislögreglunni en það var algert trúnaðarmál og ekki á það minnst í skýrslunni. Kynnti hann sér stjórn lögreglunnar og starfshætti og dvaldi þar til 26. júlí. En 27. júlí fer hann til Berlínar, og er þar til 30. ágúst. Átti hann þá tal við einn æðsta mann Nazistaflokksins, Bohrmann og var tilkynnt að hann væri einkagestur þýzku lögreglunnar og yfirmanns hennar, Heinrichs Himmlers. Hinn 10. ágúst ræddi hann við yfirmann Berlínarlögreglunnar, og kynntist þar ýmsum af aðferðum þýzku nazistalögreglunnar. Segir í skýrslunni að hann muni fyrsti útlendingurinn sem hafi orðið slíks aðnjótandi! Um tíma ferðaðist Agnar um landið með kunnum nazistaleiðtoga Daluege í þessum erindum.“

Finnur Jónsson, dómsmálaráðherra, segir málið hneykslanlegt en tekur þó fram að ekki sé „ástæða til að ætla að þessi þýzka menntun hafi haft áhrif á embættisstörf Agnars sem lögreglustj.“ —„Agnar hefði þótt þýzksinnaður, en samvinnan milli hans og hernámsstjórnarinnar verið góð. En það var ekki nazistaskólanum að þakka.“

Agnar virðist hafa verið það vel liðinn, að málið hafi ekki náð lengra. Einar Olgeirsson virðist á sínum tíma hafa hvatt til þess að málið yrði hafið upp fyrir svið hins persónulega, en það virðist hafa verið torsótt: „Einar Olgeirsson deildi fast á starfsemi nazista hér á landi, og benti á hve þeir sömu menn, sem nú skýrskotuðu óspart til tilfinninga manna vegna landvistarleyfis Þjóðverja hefi verið ósárt um þá, sem ofsóttir voru af nazistum. Tók hann sem dæmi er Hermann Jónasson neitaði beiðni Katrínar Thoroddsen um að hún mætti taka til sín Gyðingabarn frá Vín, sem átti föður sinn og móður í fangabúðum nazista. Krafðist hann, að þegar væri hafin víðtæk rannsókn á starfsemi nazista hér fyrir stríð.“

Uppruni Útlendingaeftirlitsins

Haustið 2008, 69 árum eftir utanferð Agnars, sömu daga raunar og lögregla réðist inn á heimili tuga hælisleitenda á gistiheimili í Njarðvík, gerði eigur þeirra upptækar, og bar svo út róg um þá í fjölmiðla – útbjó Björn Bjarnason fyrrverandi dómsmálaráðherra glærusýningu sem hann notaði á kynningarfundi í Háskólanum á Bifröst, til að kynna þörf lögreglunnar fyrir forvirkar rannsóknarheimildir. Kynningin fór fram 24. september 2008. Björn hafði nokkru fyrr tilkynnt að hann hyggðist fara í herferð til að afla þessum málstað fylgis, en forvirkar rannsóknarheimildir eru það eina sem upp á vantar til að greiningardeild lögreglunnar teljist fullgild leyniþjónustudeild – það er að hún megi rannsaka íslenska og erlenda ríkisborgara án afbrota, og án þess að þurfa að sýna fram á rökstuddan grun um afbrot. Þetta ræðir Björn tæpitungulaust, á glærunum segir að forvirkar rannsóknarheimildir fari fram „áður en brot er framið“ og markmið þeirra sé „að koma í veg fyrir brot“. Réttarlega er þannig um nokkurt nýmæli að ræða. Aðferðirnar „beinast að atferli sem talið er ógna almenningi, öryggi ríkisins og sjálfstæði þess“ en „Atferli [sem leiðir til rannsóknar] þarf ekki að vera refsivert í sjálfu sér.“

Glærurnar má finna á vef Dómsmálaráðuneytisins, slóðin er hér að neðan. Okkur varðar aðeins um eina glæru. Undir yfirskriftinni „Reynsla Íslendinga“ má lesa þessa frásögn í knöppum en innihaldsríkum stíl Björns Bjarnasonar:

„1939 fer nýskipaður [les: tilvonandi] lögreglustjóri í Reykjavík,
Agnar Koefod-Hansen í kynnisferð til Danmerkur og Þýskalands.
Yfirlögreglustjóri Dana leggur til, að stofnuð verði
„eftirgrennslanadeild“ – „efterretningstjenste“ – eða
öryggislögregludeild hjá lögreglustjóranum í Reykjavík.

Agnar felur útlendingaeftirlitinu þetta verkefni.“

Að Útlendingaeftirlitinu hafi að miklu leyti verið ætlað að fást við innanríkismál hefur verið umfjöllunarefni sagnfræðinga á síðustu árum og verður ekki rakið hér. Kynnisferðin, sem fyrrverandi dómsmálaráðherra minnist hér á, ekki með öllu tæpitungulaust, virðist hins vegar ekki hafa komið sérstaklega til tals síðan í Þjóðviljanum 1945. Hugsanleg þýðing hennar fyrir stefnumótun innan þeirra stofnana sem áttu eftir að njóta góðs af lærdómnum af henni hefur ekki verið gerð að umtalsefni, hvað þá hrópað um hana á torgum sem svívirðu og hneyksli.

Útlendingastofnun

Úr ársskýrslu 2006: Ólíkar synjanir. Óþarft er að telja gerðir samþykkis, slíkt veitir stofnunin ekki

Útlendingaeftirlitið sem Agnar Kofoed-Hansen skipulagði eftir kynnisferðina 1939 varð árið 2002 að Útlendingastofnun. Þar störfuðu, við árslok 2004, 31 manns. Stofnunin gaf út ársskýrslur á Netinu í nokkur ár upp úr aldamótum. Árið sem stofnunin skipti um nafn, árið 2002, sker sig úr því þá fékk einn umsækjandi hæli á Íslandi. Annars er reglan sú að hér er aldrei neinum umsækjanda veitt pólitískt hæli. Árið 2002 felst þó kafli skýrslunnar um hælisleitendur fyrst og fremst í upptalningu á þeim hugvitsamlegu aðferðum sem beitt var til að vísa umsækjendunum frá – líkt og önnur ár. Eftir að greint er frá 36 hælisleitendum sem það árið var vísað frá samkvæmt heimildum Dyflinnar- og Norðurlandasamninganna, svonefndra, má lesa að á árinu voru „svokölluð aðstoðarmál við erlenda ríkisborgara er hugðust sækja hér um hæli á bilinu 20-30 (unnin í samráði við UTL lögregluyfirvöld og Rauða kross Íslands) sem leiddi til þess að viðkomandi einstaklingur ákvað að fara af landi brott án þess að sækja hér um hæli eða heimild til dvalar. Viðkomandi einstaklingur var aðstoðaður við að fara úr landi og til síns heimaríkis (í flestum tilvikum var aðstoðin fjárhagsleg).“ Fjárhagsleg aðstoð við að fara úr landi og aftur til síns heimaríkis – hvort heita það mútur eða fjárkúgun, á hversdagslegra máli? Síðar í sama kafla má lesa: „Fyrir liggur að hælisleitendum hefur fjölgað um 100% milli áranna 2001-2002. Svo virðist sem hælisleitendum muni fækka milli áranna 2002-2003. Þá fækkun má rekja til þess að aðstoðarmálum hefur fjölgað verulega, þ.e. hælisleitendur ákveða að fara af landi brott með aðstoð íslenskra stjórnvalda eftir að þeim hefur verið kynnt landslög og Dyflinarsamstarfið. Það er þó enn mikilvægara við skoðun þessara mála að málsmeðferðartími hvers máls hefur styst verulega, sem gerir það að verkum að Ísland er ekki eins eftirsóknarvert sem viðkomuland.“ Af textanum er ekki erfitt að ráða í hverju stolt stofnunarinnar liggur eða hvernig hún metur hlutverk sitt og árangur: í því að halda þeim frá sem hér leita skjóls.

Neitað um gistingu, rógborin og smánuð af lögreglu og fylgt úr landinu án dóms og laga – maí 2007

Ekki er að sjá að stefnan sem Útlendingastofnun starfar eftir hafi nokkurn tíma verið nefnd berum orðum á Alþingi, eða á öðrum opinberum vettvangi af hálfu stjórnvalda. Stefnuna er þó auðvelt að ráða af öllu framferði og öllum gögnum Útlendingastofnunar, sem framkvæmir hana yfirleitt í hnökralausu samstarfi við lögregluyfirvöld.

Sumarið 2007 var brugðist við komu ferðamanna frá Rúmeníu, sem hér höfðu allar heimildir til ferða og dvalar, með þeim hætti að Útlendingastofnun myndi væntanlega flokka málið sem aðstoðarmál. Ég myndi lýsa ferlinu svona: eftir mikinn rógburð lögregluyfirvalda í fjölmiðlum um tugi fólks sameiginlega, á forsendum helberra fordóma einna saman, þar sem var meðal annars sagt beint út að samkvæmt „reynslu nágrannalanda“ fylgdu „svona fólki“ oftast glæpir var fólkinu fylgt úr landi, af lögreglu, sem gaf þeim flugmiða. Í fjölmiðlum sögðu lögregluyfirvöld hópana í heilu lagi hafa gerst sek um misvísandi lögbrot: þau gætu ekki alið sér önn hér, og þau betluðu sem væri ólöglegt, og þau ynnu svarta vinnu sem væri líka ólöglegt, en fer augljóslega ekki allt saman í einu – auk þess sem þau gistu í almenningsgörðum, og væri af þeim ónæði – athugið að hér er lögregla að ræða um tugi manns, alla í einu, sem einn hóp, sem virðist sameinaður af upprunalandi, fjárhagsstöðu, kynþætti, listgrein og kunningsskap en er komið fram við eins og stórhættulegan glæpalýð – en þeim loks vikið úr landinu án dóms og laga, með því, eins og fyrr greinir, að lögregla gaf þeim flugmiða og gerði þeim ljóst að þeim væri hollast að spila sína tónlist annars staðar. Hér var nefnilega um götutónlistarfólk að ræða. Guði sé lof að enn ríkir þögnin ein á götum Reykjavíkur, við Íslendingar fáum víst seint nóg af þögninni – Rúmenarnir voru sendir til Noregs.

Tíu dögum eftir að þau voru hrakin burt kom rúmenski tónlistarmaðurinn Goran Bregovic til landsins í boði Listahátíðar og spilaði með stórsveit sinni sams konar tónlist og götutónlistarfólkið, en honum var mjög vel tekið. Þetta er vert að minnast á því aðgerðir lögreglu og Útlendingastofnunar eru ekki einfaldur rasismi, í þeim skilningi að þær ráðist eingöngu af kynþætti og/eða upprunalandi, heldur er ekki síður um svokallaðan klassisma að ræða, það er stéttafordóma. Rúmensku götutónlistarmennirnir voru reknir úr landi með harmónikkur sínar, ekki bara vegna þess að þeir voru Sígaunar, heldur líka vegna þess að þeir voru fátækir Sígaunar. Það er Bregovic ekki, heldur gildur þátttakandi í peningahagkerfi Vesturlanda: það kostar inn á tónleika með honum.

Þetta er aðeins eitt dæmi af mýmörgum, og alls ekki tilefni til að gera lítið úr hlut kynþáttar í stefnu Útlendingastofnunar. Önnur dæmi, fjöldamörg, eru umsóknir ríkisborgara í Afríkuríkjum og mörgum Asíuríkja, um ferðamannaáritun til Íslands. Í stuttu máli eru þær ekki veittar þeim, og raunar oft ekki heldur þó um þokkalega efnað millistéttarfólk er að ræða: hingað virðist nær eingöngu hleypt ferðamönnum ríkari og hvítari landa.

Lagaákvæði „heimila“ stofnuninni á ótal forsendum að vísa fólki frá landi, en skylda hana hvorki til þess né meina henni það nema í undantekingatilfellum. Embætti með svo víðtækar heimildir til að skipa málum eftir eigin geðþótta virðist sjálf móta stefnu sem ætti með réttu að vera í höndum lýðræðislegra stofnana.

Hér er ekki um nýmæli að ræða. Þessi stefna, sem engin ríkisstjórn og ekkert þing hefur þurft að lýsa yfir berum orðum, hefur lengi verið kunn, en yfirleitt aðeins fjallað um hana í ljósi atburða sem þegar mega teljast liðin tíð – í þeim anda að nú getum við andað léttar og verið fegin að stjórnvöld séu ekki lengur rasistar, eins og þau voru í gamla daga. Í Lesbókargreininni „Kynþáttastefna Íslands“ rakti Þór Whitehead þannig árið 1974 hvernig svörtum hermönnum var haldið frá landinu að beiðni íslenskra ráðamanna. Sú stefna hafði þó aðeins breyst örstuttu fyrir greinarritun, eftir að málið varð skandall fyrir bandarísk yfirvöld, á síðum Washington Post. Þór rakti í sömu grein fjandsamlega stefnu ríkisins í garð Gyðinga í síðari heimsstyrjöld. Sú stefna var meðvituð og einörð: hingað kæmu þeir ekki. Stefna íslenska ríkisins gagnvart þeim sem leita ásjár þess virðist enn vera sami níðingsskapurinn og þá.

Smella má á myndina til að lesa grein Þórs Whitehead á timarit.is.

Hvaða hugmyndir búa að baki stefnu Íslands í málefnum útlendinga?

Útlendingaeftirlitið var stofnað árið 1937. Tveimur árum síðar var því falið eftirlit með Íslendingum, það er njósnir, án lagabreytingar og án þess að það hafi á neinn hátt verið opinbert. Sú starfsemi hefur öll verið rakin betur annars staðar. Útlendingaeftirlitið breyttist árið 2002 í Útlendingastofnun. Þrátt fyrir breytt nafn, og væntanlega breytt hlutverk að einhverju leyti – þó ekki sé allskostar ljóst hvað 31 starfsmaður stofnunarinnar (2004) fæst við allan daginn – þá hefur saga hennar og starfsemi verið óslitin, allt frá því að Hermann Jónasson fól Agnari Kofoed-Hansen að endurskipuleggja hana eftir starfsnám hjá SS-sveitum nasista 1939. Þegar Guðbrandur Jónsson kemst að því hvort Agnar var „agent eða double-agent“, fá Íslendingar líka að vita hvort starfsemi Útlendingastofnunar var grundvölluð af sannfærðum nasista, eða hvort Agnar hristi lærdóm þriðja ríkisins af sér áður en hann tók við embætti ríkislögreglustjóra.

Hvað sem þeirri spurningu, spurningunni um „agent eða double-agent“, líður: Þar sem Útlendingaeftirlitið/Útlendingastofnun virðist hafa það að meginmarkmiði í starfi sínu að halda útlendingum frá landinu, en veita helst aðeins undanþágur frá þeirri reglu vegna kunningjatengsla – og vitaskuld „í þágu atvinnulífsins“; og þar sem stefna í málefnum útlendinga almennt og flóttamanna eða hælisleitenda sérstaklega hefur aldrei verið rædd á lýðræðislegum vettvangi eða mótuð opinberlega, heldur mótast af hefð innan embætta, og þá einkum innan Útlendingastofnunar; og þar sem ennfremur er ljóst að sá maður sem hafði hvað mest áhrif á stefnumótun embættisins í upphafi var sendur utan í nám til nasista, til að undirbúa sig fyrir það starf sérstaklega – þá þarf nú að spyrja og svara: hverjar eru hinar óorðuðu hugmyndir að baki stefnu Íslands í málefnum útlendinga og flóttafólks? Ef stefnan hefur að einhverju leyti mótast af jafn skuggalegum öflum og virðist mega ætla, hefur þá verið gert upp við þá fortíð? Hvernig? Er fortíð rétt orð í þessu samhengi? Myndi Útlendingastofnun sjálf lýsa metnaði sínum og tilgangi öðruvísi en hér hefur verið gert? Er ósanngjarnt að segja að hún leitist einkum við að halda fátæku, hörundsdökku aðkomufólki frá landinu? Ef ekki, hvernig mun ný ríkisstjórn takast á við þennan draug?

---

Kynþáttastefna Íslands, grein eftir Þór Whitehead í Lesbók Morgunblaðsins, 13. janúar 1974

Samningur SÞ um réttarstöðu flóttamanna

Forsíða Þjóðviljans á Tímarit.is

Agnar Kofoed-Hansen á Wikipediu

Ársskýrslur Útlendingaeftirlits og Útlendingastofnunar

Ársskýrslan 2004

Lög um útlendinga

Eyjan um Lesbókargrein Guðbrands Jónssonar

Rúmenum gefinn flugmiði og fylgt úr landi af lögreglu, án dóms og laga – Rúv 2007

Um mál Rúmenanna 2007

Glærur Björns Bjarnasonar um forvirkar rannsóknarheimildir