Meiri leti!
Hótun um dugnað, í Öskjuhlíð.
Dugleg stelpa! segir pabbi æstur við litlu stelpuna sína. Þannig er það hafið. Við höfum öll heyrt það. Við erum ekki góð eða sniðug eða klár þegar við gerum eitthvað rétt, heldur dugleg. Alla okkar ævi reynum við að standa undir því. Hvers vegna?
Stelpan, sem fær hrósið, gæti verið að gera eitthvað – borða graut. Hún gæti verið að gera ekkert – hún gæti verið dugleg að sitja kyrr. Helvíti ertu dugleg! segir pabbinn tuttugu árum síðar, þegar hún mætir til vinnu 15 tíma á sólarhring. Merkingarmunurinn er óljós. Lífsfyllingarinnar er að leita í dugnaði en látið er liggja milli hluta hvernig hann er stundaður. Þannig er það er hreint og beint sjálfsagt að dugnaður auðjöfurins sé af sama toga og dugnaður óbreyttra borgara. Smíði smiðurinn nógu margt, nógu vel, þá geti hann líka einn daginn eignast Landsbankann.
Ég vann um slitrótt, þriggja ára tímabil við að selja húsgögn í ónefndri deildaverslun. Gagnsleysi starfsins er erfitt að koma á framfæri. Fyllilega. Formið er kunnulegt. Við slík störf má ekki sitja, sem er sérlega kaldhæðnislegt í deildinni með hægindastólunum. Stundum þurfti í raun að vinna einhverja vinnu. Oftar en ekki fólst vinnan samt í því að sitja ekki. Yfirleitt var sérlega lítið að gera, svo að jafnvel hinn tvíræði ávinningur sem greina má í starfi sölumannsins var í lágmarki. Það hvarflaði stundum að mér að árslaun mín dygðu til dæmis til þess að vélvæða starf mitt – svo mín væri engin þörf lengur.
Líklega ætti starfsmaður að þakka fyrir að starfið er til, ekki ímynda sér hvernig hægt væri að losna við það. Varla mundi vinnuveitandi greiða laun fyrir ekkert. Eða hvað? Hvað væri svo sem að því að senda starfsmann heim á launum, héldist gróði fyrirtækisins sá sami? Bíddu hægur! Ætti fólk þá bara að liggja í leti? Ætti fólk þá bara að leggjast niður og drepast?
Það er auðvelt að missa fótanna í svona hugleiðingum en það má setja þær í nærtækt samhengi: Tjón Íslendinga af góðærinu, það er skuldirnar eftir hrunið, væri minna ef þeir hefðu gert minna.
Bak við hugmyndina um dygð dugnaðar liggur löng saga. Orðin dugnaður og dygð eru til dæmis samstofna. Að sama skapi er hugmyndin um skaðsemi dugnaðar ekki ný. Í ritgerðinni Lof letinnar (e. In Praise of Idleness) frá árinu 1932 setti Bertrand Russell fram sláandi vinkil:
Allir þeir menn sem í herþjónustu voru, allir mennirnir og allar konurnar sem tóku þátt í framleiðslu hergagna og allir mennirnir og allar konurnar sem stóðu í njósnum, stríðsáróðri eða stríðstengdum ríkisstjórnarstörfum voru um það skeið [í Fyrri heimsstyrjöldinni] hindruð í framleiðslustörfum. Samt sem áður var almenn velferð meðal ólærðra launamanna í löndum Bandamanna meiri en nokkru sinni, fyrr eða síðar. Sökum fjármála hefur þýðing þessa dulist: vegna lántöku virtist sem svo, að samtíminn nærðist á framtíðinni. Það væri, að sjálfsögðu, óhugsandi; enginn leggur sér til munns brauð, sem enn er ekki til.
Þegar kreppan skall á um þetta leyti var víða litið til hagsældar stríðsáranna. Þá var sagt sem svo, að skapa þyrfti fleiri störf – fleiri vinnustundir. Grafnir yrðu skurðir og þeir fylltir á ný ef þörf krefði. Nú stendur heimsbyggðin frammi fyrir kreppu á ný og það er jafnvel ljósara en það var áður að taumlaus dugnaður velti dallinum. Samt er lausnin sú sama og áður; að halda bóndanum við plóginn og verkamanninum við skófluna, jafnvel þótt akurinn sé þríplægður og skurðurinn grafinn í fimmta sinn.
Í ritgerð sinni lagði Russell fram annað dæmi um geðveiki nútímans. Hann setti upp hugsanlegt dæmi um þann geira sem framleiðir nælur. Í þeim geira kynnu að vera framleiddar svo og svo margar nælur og þar kynnu að vera svo og svo margir starfsmenn, sem ynnu til dæmis átta tíma daglega, hver um sig. Hugsa mætti, líkt og kunnugt er í iðnaði, að til kæmi tækni sem yki afkastagetu – til dæmis tvöfalt. Yrði skynsemin látin ráða væri vinnutími hvers verkamanns helmingaður og að öðru leyti framleiðslu og launagreiðslum haldið áfram sem áður var. Í raunveruleikanum yrði framleiðslan aukin tvöfalt, svo önnur hver verksmiðja yrði offramleiðslu að bráð eða annar hver starfsmaður yrði leystur frá störfum í upphafi tækniframfaranna.
Og þetta varð auðvitað tilfellið. Afkastaaukning frá upphafi iðnbyltingar hefur orðið svo gífurleg, að það hefur orðið erfitt að henda reiður á því, hvað mætti missa sín. Í hagfræðinni er auðvelt að tapa áttum en eftir stendur mergurinn málsins að það þarf ekki átta stunda vinnudaga flestra til þess að halda við samfélagi og velferð.
Það væri rétt að staldra við, ekki þegar kreppan er yfirstaðin, heldur einmitt þegar staðið er frammi fyrir því að leysa hana. Við ættum í fullri alvöru að reyna að vinna miklu minna, draga andann léttar. Hagkerfi Vesturlanda er auðvitað alveg eins og sléttuúlfurinn í skrípó, sem hleypur, meðan hann lítur ekki niður og sér að þar er tómt loft undir fótum hans. Eini munurinn er sá að það er óljóst hvort nokkurn tímann var nokkur klöpp, sem hlaupið var fram af, eða hvort nokkur jörð er til að skella á. Þegar jörðin er horfin má auðvitað halda áfram að sveifla fótunum, svo þeir virðist enn hlaupa, en það væri ólíkt meira gefandi að halla sér aftur – og kanna til dæmis, hvort glitti í skýjaborgir.
Líkt og dugnaður er dygð dygðanna, hefur letin tekið á sig að vera aumastur allra lasta. Hvort tveggja er þó bara umsögn yfirmanns um undirmann. Það eru fæstir latir í þeim skilningi að nenna ekkert að gera. Það finnst öllum gaman að gera það sem þeir vilja gera. Í öllu falli gætu hundurinn og kötturinn á bænum, sem annars höfðu alveg áreiðanlega um eitthvað merkilegt að hugsa, aldrei nokkurn tímann gert viðlíka skaða og litla gula hænan í ham (sem var reyndar hvorki lítil né gul – og þegar vel var að gáð sást krókboginn goggur).
Fjögurra stunda vinnudagur leyfði hverjum sem er að njóta meirihluta vökustunda sinna sem frístunda – og hvað er frelsi nema frístund? Nú er einmitt tækifæri til þess að krefjast meira frelsis – meiri leti – þegar skuldirnar vilja hneppa okkur í ánauð.
Það þarf að bylta öllu hugarfari Vesturlanda og hér er góður byrjunarreitur. Það er réttlát, áríðandi og viðeigandi krafa og við hrópum öll í sameiningu: Meira frelsi! Meiri leti!
Góðar hugleiðingar atarna. Fær mig til að hugsa um hvar lífið sé í tilverunni.
flott grein. ég var einmitt að hugsa það í kringum 1. maí að vinnudagurinn hefur verið 8 stundir síðan 1886, er það bara eðilegt?
Takk fyrir góða grein Lifi letin!!!
Nákvæmlega Einar. Þessu kerfi hefur verið tekið án nokkurar gagnrýni, án nokkurar hugsunnar um hvort þetta sé nauðsynlegt, æskilegt, “vinnan gerir þig frjálsan”, “yes we can” o.s.frv…
Það koma allir (flestir) út úr píkunni og fara í gegnum skóla, en til hvers? Til að finna sér vettvang til að eyða (ekki verja) fyrir utan blessaðar helgarnar, helmingnum af sínu vakandalífi í vinnu. Vinnu sem langoftast er óupplífgandi, ógefandi, ekki hæfileikum manneskjunnar sem vill þróa sig og líf sitt samboðin. Fólk er orðið svo firrt að það veit ekki hvað það á að gera ef það er ekki í vinnunni…og þá höfum við sjónvarpið. Samfélag vélmenna.
En spyrjum þá hvers vegna er þetta fyrirkomulag, sem heftir alvöru mannvöxt, alvöru einstaklings- og samfélagsþroska? Hvað er verið að fyrirbyggja? Að fólk mögulega hugsi, taki sjálfstæðar ákvarðanir, lifi eftir sínum eigin gildum? Já.
Ég skil ekki alveg hvað þú ert að meina með næluverksmiðjuna. Ef til kæmi “næluvél” sem gæti búið til jafnmargar nælur og helmingur starfsmanna fyrirtækisins er líklegt að helmingi þeirra yrði sagt upp eða á einhvern hátt hagrætt í fyrirtækinu. Nælufyrirtækið gæti líklega ekki tvöfaldað framleiðslu sína OG tvöfaldað sölu á nælum. Heimurinn myndi ekki allt í einu drekka helmingi meira kók þótt framleiðslan á því yrði aukin sem því næmi.
Síðan er málið flóknara en svo hvort við þyrftum að vinna svo og svo marga tíma á dag. Það er ekki endilega víst að allir vilji vinna minna, sumir njóta starfsins síns, aðrir ekki. Í rauninni finnst mér hugmyndin með næluverksmiðjuna svipuð og ef í Reykjavík væru enn þá menn sem ynnu hálftíma á dag við að kveikja á götuljósum bæjarins.
Hugmyndin um næluverksmiðjuna er reyndar ekki mín, Kristján. Það var Bertrand Russell sem setti hana upp. Þegar fram kemur ný tækni í iðnaði til framleiðsluaukningar er tvennt í stöðunni. Að auka framleiðslu eða fækka vinnustundum. Fyrirvaralaus framleiðslaukning er sjálfsagt sjaldgæfari nú á dögum, enda flestallt framleitt á eins miklum eða meiri hraða og markaðurinn mögulega ber – og þó sífellt reynt að smyrja markaðinn svo hann beri meira. Hvernig sem annars er farið að því munu þó tækninýjungar í framleiðsluiðnaði sífellt leiða til þess að færri vinnustunda er þörf í þeim iðnaðargeira. Eins og við þekkjum það í dag og eins og ég rek hér og Russell áður, þá er vinnustundum alltaf fækkað með því að fækka starfsfólki, í stað þess að fækka vinnustundum hvers og eins og hækka laun upp á móti.
Ef til vill er margt fólk sem vill fyrir enga muni fá fleiri frístundir en ég held að það sjónarmið hafi alltaf verið ofmetið. Ef eitthvað er einhverjum ekki þess virði að gera það án þess að fá borgað fyrir í gjaldeyri, þá trúi ég varla að hann finni sér ekki eitthvað skemmtilegra að gera. Sumir eru stoltir af því að vinna mikið en þrátt fyrir það hlakka flestir almennir verkamenn til þess að koma heim eftir vinnudaginn. Stolt af því tagi er getið af hugmyndinni um að maður þurfi að vinna til að sanna virði sitt. Það eru þó ekki gæði manneskju sem eru metin eftir vinnu hans, heldur gæði þrælsins. Nútímasiðferði er því þrælssiðferði leiguliðans, sem kapítalisminn fann ekki upp en tók þó feginslega upp á sína arma og lagaði að sínum þörfum - enda fer það mjög vel með hvatasamfélaginu.
Í dag ættum við ekki að hafa neitt við slíkt þrælssiðferði að gera - með góðu skipulagi og smáræðis tækninýtingu ætti viðhald mannlegrar velferðar að vera mögulegt með miklu minna beinu vinnuframlagi hvers og eins en þekkist nú. Þá væri það heilagur réttur hvers og eins, og ekki bara þeirra ríkustu, að fá að nýta megnið af tíma sínum til þess sem honum þykir tímans verðugt.
Ég er eiginlega algjörlega sammála þessari grein.
Það er örugglega eitthvað til í þeirri krítík sem bendir á að sumt fólk vilji vinna mikið. Eða allavega meira en fjóra tíma.
Á þetta eflaust sérstaklega við um listamenn og fræðimenn, en þó ekki endilega, efast samt um að fólk sem ynni í verksmiðju eða búðarafgreiðslu myndi nenna að vera þar lengur en það þyrfti.
En það er svo sem bara útfærslu atriði. Offramleiðsla er eitt stærsta vandamál dagsins í dag. Það er ekki aukning framleiðslunnar sem er aðalatriði heldur dreifing hennar. Offramleiðslan er það sem veldur mestri mengun, mestri óhamingju, lágum launum og þar með íronískt verri lífsgæðum.
Takk fyrir þessa grein, loksins, segi ég bara, loksins!
Það er oft talað um nauðsyn atvinnusköpunar, sjálfur hef ég jafnvel gert mig sekan um þetta orðalag í hugsunarleysi, þótt ég viti af vitleysunni í því.
Spurningin er nefnilega ekki að skapa atvinnu, heldur hvernig verkunum og arðinum er skipt. Það getur vel farið saman of mikil framleiðsla og atvinnuleysi. Spurningin snýst frekar um að tryggja næga afkomu, skapa afkomu, meiri framleiðslu ef þarf, og þá eykst atvinna við það, en best er ef þess þarf ekki því að þá höfum við bara meiri frítíma, meiri tíma sem við ráðum sjálf.
Leyfi mér svo að minna á annað ágætt rit um þetta efni, Réttinn til letinnar, efir Paul Lafargue, skrifað 1883, aðgengilegt hér:
http://www.marxists.org/archive/lafargue/1883/lazy/index.htm
Góð grein sem setur stór spurningarmerki við eina af grunnstoðum hugmyndakerfis míns.
Ég held þó að það sé vanmetið hér hversu stór félagslegt net það er fyrir fólk að hafa vinnu þar sem maður hittir fólk og vinnur saman að sameiginlegu markmiði. Frítími minn er sjaldnast innblásinn miklu markmiði a.m.k. ekki fyrir hrun og sá tími þar sem mér hefur liðið verst í lífinu er tími þar sem ég hef ekki haft mig í að stunda neina skipulega vinnu og legið í leti. Það er því stórt félagslegt til viðbótar við hagfræðilegt verkefni fyrir fólk að vinna minna.
Þumall upp fyrir greinina.
Glæsileg grein, ég held þú hafir látið mig byrja hugsa hlutina frá byrjun og það er einmitt rétt sem Einar bætir við, “Spurningin er nefnilega ekki að skapa atvinnu, heldur hvernig verkunum og arðinum er skipt.”
Áhugavert. Þessi skrif minna mig að ýmsu leiti á fyrirlestur Rick Wolff: Capitalism hits the fans a marxian view (http://video.google.com/videoplay?docid=7382297202053077236).
Vel gjört.
Alveg valid pælingar. Fín útekt á endalausu endurtekningunni sem þetta awesome littla hagkerfi okkar er og verður alltaf án breytinga.
En dirty misnotkun á orðinu “duglegur”. Mér finnst gaur sem er búinn að grafa sama skurðinn í 2 ár ekkert svakalega duglegur ef hann er að grafa skurð til að veita skít á nágranna sinn.
Og það að vera “lazy” og “idle” er ekki sami hluturinn. Afhverju getur fólk með góðar pælingar ekki sagt það án þess að beygja skilgreiningar og sannleikan sér í hag. Alveg sammála punktinum hérna en ef tilgangurinn raunverulega helgar meðalið erum við að opna hurðir fyrir of mikið af vitleysu.
Askur, tungumál er ekki stærðfræði. Almenn hugtök hafa ekki fastar skilgreiningar eða fullkomnar hliðstæður í öðrum tungumálum. Öll þessi grein snýst sjálfsagt um að „beygja skilgreiningar“ í einhverjum skilningi. Ég lagði upp með að brjóta hugmyndirnar um dugnað og leti út úr þeim viðjum sem almenn íslenskunotkun setur þeim.
Þér finnst kannski þýðingin úr idleness í leti óeðlileg en svo tel ég ekki. Idle er ekki sama og lazy en latur er heldur ekki það sama og lazy. Það er lýsandi fyrir almenn íslensk gildi hvernig orðið leti, sem að nokkru leyti hefur mjög svipað inntak og idleness, hefur miklu neikvæðara gildisinntak.
Finnst þér ég misnota orðið duglegur? Bentu endilega á dæmi, því mér sýnist þú bara benda á þína eigin misnotkun orðsins.
Ég þakka annars góð viðbrögð og finnst gott að sjá aðra fallast á gildi þessarar umræðu.
Mjög fínar pælingar, takk fyrir það.
[...] var að lesa mjög góða grein í Dagblaðinu Nei. Ég held að duglegir menn hafi sett okkur á [...]
Mjög áhugaverð grein Einar Axel, ég er sammála því að hugmyndir manna um dugnað hafi tekið þá frá raunveruleikanum. Já Sverrir sammála. Var að hugsa um þetta útfrá þeim sem drottna yfir hinum eins og forstjórar fyrirtækja og ráðherrar sem þræla sér út við að redda öllu fyrir okkur hin, en hefðu frekar gott af því að deila ábyrgðinni.
[...] skrifaði einnig grein þar sem ítarlega er greint frá kostum letinnar fram yfir [...]