… eða þú færð Marx í skóinn!

Nýhil hefur gefið út bókina Af marxisma, greinasafn eftir íslenska og erlenda höfunda þar sem erindi marxískra fræða við samtímann er tekið til skoðunar. Það er líklega í fyrsta sinn í 20 ár sem það er gert með slíkri útgáfu á Íslandi en samhengi útgáfunnar er rakið skilmerkilega í formála ritstjóra sem Nei. hefur fengið góðfúslegt leyfi til að birta hér til kynningar. Bókin er sjötta „afbók“ Nýhil, en ritröðin hóf göngu sína 2003.

Formáli ritstjóra

Greinarnar sem birtast í þessari bók tengjast allar á einhvern hátt þeim rannsóknarskóla innan hug- og félagsvísinda sem byggir á sögulegri efnishyggju Karls Marx. Þessi skóli, sem Fredric Jameson nefnir menningarmarxisma eða vestrænan marxisma, er fræðileg greiningaraðferð sem leitast við að setja menningu og stjórnmál í orsakalegt samhengi við þann efnislega veruleika sem að baki býr: alltumlykjandi veruleika auðmagnskerfisins sem enn er í óðaönn að umbylta samfélagsháttum um víða veröld. Á sama tíma liggur marxískri fræðimennsku til grundvallar sú skoðun, sem Marx lýsti sjálfur, að þegar upp er staðið sé markmið fræðanna ekki aðeins að lýsa heiminum heldur jafnframt að breyta honum.

Saga ‘menningarmarxisma’ í næstum heila öld er að miklu leyti saga spurningarinnar um pólitískt samband hugsunar og menningar við hið efnahagslega, en um þetta og fleiri atriði sem liggja sögu marxískrar hugsunar á Vesturlöndum til grundvallar er fjallað í yfirlitsgrein Ottós Mássonar í þessu riti, „Marx og sagan“. Sömu grundvallarspurningar eru öðrum þræði viðfangsefnið í sögulegum texta Louis Althusser, „Um hugmyndafræði og hugmyndafræðileg stjórntæki ríkisins“, sem hér birtist í þýðingu Egils Arnarsonar. Egill ritar jafnframt gagnlegan inngangstexta um Althusser, en verk hans hafa ekki áður litið dagsins ljós á íslensku.

Þrátt fyrir langa og áhrifamikla sögu marxisma í hugvísindum beggja vegna Atlantshafsins hefur marxismi sem rannsóknarsvið eða rannsóknaraðferð nánast legið í þagnargildi innan íslenskra hugvísinda um langt skeið eða frá því á 8. áratugnum. Sem dæmi um það má nefna að Ritið, tímarit Hugvísindastofnunar Háskóla Íslands, hefur gefið út sérstök þemahefti um mörg helstu þverfaglegu rannsóknarsviðin innan hugvísinda, svo sem sálgreiningu, femínisma og kvikmyndafræði – en ekkert um marxisma, og í meira en tuttugu heftum Ritsins frá upphafi hafa nær aldrei birst þýðingar á verkum þekktra marxista.¹ Þetta er snöggur blettur á íslenskri fræðiútgáfu þar sem marxisminn hefur átt í frjóu sambandi við öll fræðasvið nútíma hugvísinda og rökstyðja má að marxisminn sé ein af meginstoðum þeirra.

Skýringa á þessu áhugaleysi gagnvart marxisma er hugsanlega að leita í takmarkaðri sérþekkingu hérlendis á þessu fræðasviði, sem reyndar má einnig ráða af þeirri staðreynd að framboð námskeiða við íslenska háskóla um marxisma er nánast ekkert, þótt kenningar Karls Marx sjálfs séu kenndar í inngangsnámskeiðum félagsvísinda við hlið Durkheims og Webers. Þeir sem vilja glöggva sig á marxískum fræðum eru því best settir með að lesa áratugagömul rit sem gefin voru út af Máli og menningu eða Heimskringlu, eða með því að grafa upp þýðingar eða inngangsgreinar úr Rétti eða Tímariti Máls og menningar frá því á dögum Sigfúsar Daðasonar. Þá má ekki gleyma þeirri allsherjarkreppu sem skall á vinstrihreyfingunni undir lok 8. áratugarins sem hélst í hendur við bitra reynslu af þróun sósíalískra ríkja annars heimsins, uppgang nýfrjálshyggjunnar í hinum fyrsta og tilkomu hnattvædds síð-kapítalisma og póstmódernisma í heiminum öllum, og olli því að marxisminn tapaði nokkrum skriðþunga innan fræðasamfélagsins.

Þótt marxismi hafi fyrir löngu fest sig í sessi innan hug- og félagsvísinda víða um heim leikur enginn vafi á því að nú um stundir fer áhugi á honum mjög vaxandi. Ástæður þess má ef til vill finna í höllu gengi nýfrjálshyggjunnar frá því í kringum árið 2005 og í kjölfarið í matvælakreppu og síðar því fjármálahruni sem dundi yfir heiminn á árunum 2007–2008, með afleiðingum sem Íslendingum eru vel kunnar. Einnig kann að skipta máli að á árunum þar á undan leit dagsins ljós fjöldi vinsælla og áhrifamikilla rita eftir samtímafræðimenn sem vinna innan marxísku hefðarinnar. Þar má nefna metsölubækurnar Empire og Multitude eftir Michael Hardt og Antonio Negri frá árunum 2000 og 2004 – sem gerð eru skil í nokkrum textum sem hér birtast – sem og hin fjölmörgu rit Slavojs Žižek á borð við Órapláguna sem kom út á íslensku árið 2007. Bækur þessara höfunda hafa í kjölfarið opnað augu háskólanema og -kennara fyrir ýmsum áhrifavöldum, gagnrýnendum og lærisveinum þessara spekinga sem einnig starfa í nálægð við marxískan kenningagrunn. Þar á meðal eru Alain Badiou, Peter Hallward, Jacques Rancière og Ernesto Laclau, svo örfá dæmi séu nefnd.

Í maí og júní á þessu ári skipulögðu aðstandendur þessarar bókar fyrirlestraröðina „Endurkoma róttækninnar“ þar sem nokkrir þekktir fræðimenn á sviði róttækrar vinstristefnu sóttu Ísland heim og fjölluðu um rannsóknarefni sín. Þetta voru Michael Hardt og Antonio Negri, Peter Hallward og Chantal Mouffe. Mikil aðsókn var að fyrirlestrunum og er það til marks um vaxandi áhuga almennings og háskólafólks á þessu sviði, en bókin sem hér lítur dagsins ljós er óbeint framhald af fyrirlestraröðinni og svalar vonandi forvitni þeirra sem meira vilja vita um marxísk fræði á síðari hluta 20. aldar og fyrstu árum þeirrar 21.

Efnistök og umfjöllunarefni í þeim greinum og þýðingum sem hér birtast eru harla ólík þrátt fyrir að einhver snertiflötur við marxismann sé ávallt til staðar. Björn Þorsteinsson, Steinar Örn Atlason og Viðar Þorsteinsson eiga það sameiginlegt að fjalla um samband hinnar marxísku hefðar við skrif fræðimanna sem kenndir eru við póststrúktúralisma, einkum Michel Foucault, Gilles Deleuze og Jacques Derrida. Nokkuð hefur verið skrifað á íslensku um Derrida og Foucault, en samband þeirra við marxismann hefur þar ekki verið í forgrunni – sem er bagalegt sökum þess hve mjög allir þessir fræðimenn sóttu í kenningar Marx, ekki síst með milligöngu Althussers. Björn fjallar um hið ‘messíaníska’ í marxískri hugsun, meðal annars út frá Derrida og heimspekingnum Giorgio Agamben, en setur það í samhengi við hugsun Walters Benjamin. Steinar Örn setur heildarhugsunina í verkum Michels Foucault í samhengi við valdskenningar hefðbundins marxisma, en Viðar stefnir saman kenningum Gilles Deleuze og fræðum ítalskra marxista af skóla vinnustefnu (ít. operaismo) og átónómisma. Sum af þeim þemum sem Viðar fjallar um eru rædd í fyrirlestri Antonios Negri, sem hér birtist á prenti í fyrsta sinn en var fluttur í Reykjavík þann 23. maí 2009. Viðar skrifar að auki inngangstexta um heimspeki og stjórnmálakenningar Negris.

Grein Önnu Bjarkar Einarsdóttur tekur á hinn bóginn mið af túlkunum marxista á verkum Jacques Lacan, en franski sálgreinandinn leikur einnig óbeint hlutverk í grein Alains Badiou, „Löngun heimspekinnar“, sem hér birtist í þýðingu Viðars Þorsteinssonar ásamt inngangi Egils Arnarsonar. Anna Björk notast við Lacan-túlkun Fredrics Jameson til að varpa gagnrýnu og nýstárlegu ljósi á virkni höfundarins í póstmódernískum samtíma. Í grein hennar eru verk tónlistarkonunnar Bjarkar Guðmundsdóttur, rithöfundarins Sjóns og bókmenntafræðingsins Úlfhildar Dagsdóttur í brennidepli. Grein Önnu Bjarkar er einnig að miklu leyti unnin út frá kenningu Fredrics Jameson um póstmódernisma, en tímamótagrein hans um það efni birtist hér í íslenskri þýðingu Magnúsar Þórs Snæbjörnssonar ásamt inngangstexta hans um Jameson.

Það er von ritstjóra að bók þessi verði upphaf að aukinni útgáfu efnis á sviði marxisma hér á landi.

¹ Undantekningarnar eru Stuart Hall, „Menningarfræði og kenningaarfur hennar“ (þýð. Jón Ólafsson), Ritið 3/2002, bls. 169–186, og Mike Davis, „Auðmúrinn mikli“ (þýð. Sveinbjörn Þórðarson), Ritið 2–3/2007, bls. 141–145.